Drinken onder medisch toezicht voor alcoholisten

Het zorgcentrum de Kleine Haag in het Nederlandse Amersfoort moet de eerste plek in Europa zijn waar alcoholisten bier krijgen onder medisch toezicht. Tien halve liters per dag is het maximum. "Dit is een groep waarvan je moet aannemen dat ze niet zullen stoppen met drinken", zegt initiatiefnemer Eugene Schouten. "Ons eerste doel is het voorkomen van binge drinking." Als dat lukt, is ook sociale reïntegratie mogelijk, gaat de redenering.

Een man in een zwarte jekker zit aan tafel te dutten, zijn hoofd rust op zijn onderarm. Voor hem staat een plastic kruik van een halve liter, halfvol bier. Aan de andere kant van het zaaltje een grijzende vijftiger, ook aan het slapen. "Zware nacht gehad", zegt een medewerker van de Kleine Haag, het zorgcentrum voor dak- en thuisloze alcoholverslaafden in Amersfoort. "Normaal zit hij overdag aan één van de twee computers hier, mee te zingen met bluesmuziek. Hij heeft een goeie stem." Nu is alleen Marcel aan het surfen. Hij is pas enkele dagen geleden gearriveerd. "Dit is top", zegt Marcel traag en hij brengt langzaam zijn duim omhoog. "De personeelsleden zijn prachtige mensen."

Het is vier uur in de namiddag. Gestaag druppelt er volk binnen, vooral mannen. Op het kleine, afgerasterde buitenterrasje zit een vrouw van rond de veertig, ook met een halve liter. Ze wil haar naam niet in de krant. Het is opvallend rustig, vindt ze. De voorbije dagen was de sfeer in het centrum wat gespannen. "Misschien door de combinatie van de drank en de hitte", zegt ze tegen Tammy Duijvekam,die instaat voor de dagelijkse coördinatie. "Vandaag is het wat frisser."

Gedaan met de stilte als Bob (28) erbij komt. Stevige jongen, getatoeëerd en gepiercet. Zijn oogleden beginnen al wat te zakken. Een paar maanden is hij hier nu. Drinkt intussen een pak minder. Op de vraag hoeveel hij vroeger verzette, wil hij alleen antwoorden als Tammy er niet bij is. Ze verdwijnt even. "Zestig blikkies bier per dag plus een flesje sterkedrank." Hij kan beweren wat hij wil, maar navraag bij het personeel leert dat zulke hoeveelheden goed mogelijk zijn. "Twintig halve liters zijn geen uitzondering. Sommigen drinken voor ze hier aankomen vijf tot zes flessen port of sherry per dag."

Bob zit nu dagelijks aan tien halve liters. Af en toe gaat hij buiten wel nog wat "bijdrinken". Hij veert op. "Calippo! Ken je dat? Waterijs. Je moet het omhoogduwen uit de verpakking. Wel, ik koop een Calippo met colasmaak, laat wat smelten, giet het sap weg en vervang het door rum. Heb je rum-cola, en geen flik die het merkt in de straat, want als je hier drinkt in het openbaar, mag je 60 euro afdokken. Calippo-rum, mijn uitvinding."

Michael (25) komt erbij. Groot, blond, bezweet, met een donkere zonnebril op. Hij blijft rechtstaan en begint meteen te foeteren over het centrum. Dat je "niet gestimuleerd wordt in een of ander programma", dat geen enkele medewerker intellectueel op zijn niveau zit en hij dus nooit een bevredigend gesprek kan voeren. Of er in België geen kamers te huur zijn. Twee minuten later is de begeleiding toch oké en zijn er zelfs te veel regeltjes. Vijf maanden is hij hier nu. "Maar ik ben sterker dan de drank." Twee halve liters per dag drinkt hij naar eigen zeggen. We zouden zweren dat hij al een veelvoud binnen heeft.

Een donkere man met Surinaamse roots schuift bij. Raghoebir is zijn familienaam. Bob: "Wat? Kratjebier?" Hij heeft gestudeerd, zegt hij, en heeft nog steeds een eigen huis. Zijn lange, nogal abstracte exposé daaromheen is minder makkelijk samen te vatten.

Geen van hen kan of wil veel kwijt over zijn voorgeschiedenis. Maar het huidige plaatje ziet er voor de meesten gelijkaardig uit: geen werk, geen dak boven het hoofd, geen sociaal leven, schulden.

Light buzz

De Kleine Haag ging open op 19 oktober 2009. Sindsdien werden er dertig verslaafden opgevangen. Tien ervan stroomden intussen door naar de reguliere hulpverlening. Nu zijn ze dus nog met twintig, zeventien mannen en drie vrouwen. Gemiddelde leeftijd: rond de veertig jaar. "Dit is een groep waarvan je mag verwachten dat ze niet stoppen met drinken", zegt psychiater Eugene Schouten, die het project opstartte. Hen volledig van de drank af helpen is dan ook niet de ambitie. "Ons hoofddoel is het vermijden van binge drinking en van de daarmee gepaard gaande heavy buzz. "Want die zorgt ervoor dat ze agressief worden, voor overlast zorgen, niet eten.

"Maar de light buzz kunnen ze niet missen", zegt Schouten. Dus krijgen ze alcohol onder toezicht. Bier met een alcoholpercentage van 4,9 %. Maximaal tien halve liters per dag, telkens met minstens een uur ertussen. "Voor de meesten is dat meer dan een halvering van hun normale dagverbruik", zegt Schouten. "Deze mensen zijn ook zorgmijders. En ze hebben vaak geen woning meer, geen job, geen contact met familie. Dat wil je herstellen. Maar dan moet je dus met ze in contact kunnen komen. Daarvoor is er geen beter middel dan alcohol. Want azijn werkt niet hoor", zegt hij lachend.

Bijna iedereen die bij het centrum terechtkomt, is doorverwezen door een hulporganisatie of door de politie. Bij aankomst hebben ze een gesprek met de verslavingsarts, onder meer over hun drankgewoontes. Hij bepaalt hoeveel "verstrekkingen" ze dagelijks krijgen. De meesten zitten op acht tot tien halve liters per dag, maar er zijn er ook die gestaag afbouwen. Cora (55) bijvoorbeeld: dronk eerst zeven halve liters per dag, nu zes keer een achtste liter. Zij wil er echt vanaf, en dan met kinderen gaan werken.

De Kleine Haag, die de klok rond open is, wordt grotendeels gesubsidieerd door de gemeente Amersfoort. Maaltijden en overnachtingen zijn gratis. De bewoners kunnen er ook tv-kijken, naar de radio luisteren, gezelschapsspelletjes spelen of bezig zijn op de computer. De medewerkers helpen hen ook met hun administratie, schuldbemiddeling en dies meer.

Een halve liter bier kost 40 eurocent. Baldadig gedrag of andere excessen kunnen tot schorsingen leiden. De "bar" serveert enkel tussen halfacht ‘s ochtends en halftien 's avonds. "Tegen die tijd zijn de meesten echt wel moe", zegt Tammy, de coördinatrice. In welke toestand ze dan zijn? "Ze praten wel met een dubbele tong, maar ze lopen meestal nog verbazingwekkend recht hoor." Intussen hebben ze met Tammy een soort avondritueel opgebouwd, waarbij ze samen de stretchers uitzetten waarop geslapen wordt – het comfort mag niet té groot zijn, anders krijg je een aanzuigeffect. "Het is sowieso al een stap vooruit, want de meesten leefden tot voor kort op straat en sliepen op een bankje in het park", zegt Eugene Schouten.

Al zijn er intussen wel enkelen die morren en een échte kamer willen. En daar wordt ook aan gewerkt. Op de eerste verdieping van het gebouwtje worden de vroegere kantoren ingericht als tweepersoonskamers. Mooie kamers: ze hebben er vakmannen voor ingeschakeld. "Als je wil dat ze respect hebben voor zichzelf en voor jou, moet je ze ook respectvol omgeven", zegt Trudy Plijnaer, de manager van het team. Binnen enkele weken zijn die kamers klaar, maar wie erin wil, zal zijn plekje moeten verdienen met goed gedrag. Sommigen zijn goed op weg. Tammy: "Er zijn er een paar die enkele uren per week papier prikken in het park en daar iets mee verdienen, er zijn er die binnenkort misschien begeleid kunnen gaan wonen."

"Het is belangrijk dat ze geleidelijk nieuwe ervaringen opdoen", zegt Trudy. "Dat ze bijvoorbeeld merken dat ze kunnen wachten tot na het ontbijt om hun eerste biertje te drinken, of tot ze terug zijn van het park." Maar bij sommigen schijnt er nog geen licht aan het eind van de tunnel. Een paar extreme drinkers vertonen halverwege de nacht, enkele uren na hun tiende halve liter, zware ontwenningsverschijnselen. "Zij kunnen op voorschrift een tijdje medicatie krijgen, waardoor ze het redden tot de ochtend", zegt Eugene Schouten.

Dertig meter stappen

Schouten haalde de mosterd voor dit project in Canada, waar momenteel op drie plekken alcohol wordt verstrekt aan dakloze verslaafden: in Toronto, Ottawa en Hamilton. Toronto was eerst, in 1996, maar het was Ottawa, waar de voorzitter van de Canadian Medical Association zijn schouders onder het initiatief zette en een essentiële stap invoerde: de line-up. Schouten: "Aanvankelijk zaten de gebruikers rond een tafel en kwam er om de twee uur een medewerker rond met een jerrycan wijn om de glazen bij te vullen (in Canada werkt men met zelfgestookte wijn omdat drank aankopen er te duur is en de wetgeving inzake stoken soepel is). Maar zo konden ze moeilijk inschatten hoe dronken ze waren. Dus gebeurde het af en toe dat er eentje omviel als hij opstond om naar het toilet te gaan."

"Toen hebben ze in Ottawa de line-up bedacht, die intussen in de twee andere centra overgenomen is: je hebt de tafels waar de gebruikers zitten, en een dertigtal meter verderop een loket dat elke twee uur opengaat en waar een lijst ligt met de namen van de gebruikers. Wel, als je met je glas kan opstaan, te voet die dertig meter kan overbruggen en aan het loket je arm kan uitsteken, krijg je nog drank. Zoals in de katholieke mis, waar je de hostie krijgt. Geen ellebogen, geen gedoe, iedereen netjes in de rij. Maar die line-up is dus essentieel, want zo kan de opvangmedewerker aan het loket met één blik een korte check-up doen."

In Amersfoort werd die methode aanvankelijk overgenomen. "Maar die intervallen van twee uur werkten niet", aldus Schouten. "Wie kort na een bestelling binnenkwam en zo lang moest wachten, ging gewoon naar de supermarkt hier driehonderd meter verderop." Vandaar dat het loket permanent open is tussen halfacht 's ochtends en halftien 'savonds. Er staat een grote frigo met een paar honderd blikken en een computer. Elke "verschaffing" wordt geregistreerd.

"Vissebak"

Zes uur 's avonds. Er zit al wat meer drank in de aanwezigen. Op het terras neemt het volume toe, de remmen gaan wat losser. Bob, de bink met de piercings, over meneer Raghoebir, die naast me zit. "Hij heeft geen ballen, de profiteur. Vreet vijf keer per dag buiten, en dan nog drie keer hier." De man met de zwarte jekker is intussen wakker. Hij zit met een zachte glimlach om de lippen in een hoekje, alleen, en wil niet in de krant. Michael, de man met de zonnebril, ontpopt zich tot de denker van de groep. "Alle initiatieven moeten van binnenuit zelf komen", zegt hij zonder duidelijke aanleiding. "Ja, dat is een heel mooi iets. Schrijf maar op."

Bob vraagt mijn notitieblok. Dan een aarzeling. "Ik kan niet schrijven." Hij doet het toch, en twee minuten later heeft hij zijn boodschap klaar. Mijn vissebak is alles wat mij nog een beetje gevoel geef om nog naar te leven dat is het mooiste wat er is in de wereld. Die visbak staat binnen, in de leefruimte. We gaan hem bezichtigen. Hij veegt het glas schoon en geeft uitleg bij elke soort. "Uren kan ik hier staan", zegt hij.

Michael weer. "Schrijf op: tevens is alles om eigen keuzes. Dat is de hoofdsom van het kofschip." Hij leest na en tekent voor akkoord. Marcel, de nieuwkomer, verschijnt maar af en toe in beeld. Hij heeft vandaag maar één boodschap: de mensen van de Kleine Haag zijn top. "Als ze dronken zijn, vertellen ze al eens tien keer hetzelfde verhaal", lacht Tammy. "Dat kan vermoeiend zijn, maar het zwaarste is de sfeer in de groep bewaken: je moet continu kijken waar er spanning, agressie zit, en als er zich iets voordoet, moet je snel kunnen ingrijpen zodat het niet uit de hand loopt."

Het is in elk geval zwaarder dan werken met harddrugverslaafden, zegt ze. Tot oktober vorig jaar werden zij opgevangen in dit centrum, waar ze ook konden gebruiken. Nu zitten ze in een hostel van het Leger des Heils. Tammy werkte met die groep. "Junks zijn de hele tijd bezig met het scoren van drugs. Ze liepen continu binnen en buiten. Gesprekjes met hen duurden hooguit vijf minuten, dan kwam er wel iemand met drugs binnen en waren ze weg. Een alcoholverslaafde kan een hele avond aandacht van je vragen." Daardoor zijn sinds oktober al een paar personeelsleden vertrokken. Te zwaar. Maar Tammy denkt allerminst aan ophouden. "Eigenlijk is dit een grotere uitdaging. Je moet veel creatiever zijn."

Bijna halfzeven. Avondeten. Voor we vertrekken laat Bob de fotograaf nog een hoop kiekjes maken. "Stuur je ze op per e-mail? Kom, ik geef je mijn adres", en hij pakt mijn notitieblok nog eens: biertje2080@live.nl.

De Standaard online